Bakel. Oudste dorp van Brabant?

Met de vermelding in een 12e-eeuwse kopie van een schenkingsoorkonde, waarin Bakel en het jaar 714 aan elkaar gekoppeld kunnen worden dankzij Pepijn, hofmeier van de Merovingische koning, die de bedoelde oorkonde liet optekenen te Bakel, is dit dorp misschien niet het oudste van Brabant, maar zeker wel één van de oudste in de regio te noemen. Voor de sceptici doen we er nog een tweede vermelding bij. “Baclaos” wordt in 721 in een schenking door Herelaef, zoon van Badagar, genoemd en, nog belangrijker, die schenking betreft een aantal goederen aan de Bakelse kerk. Aha, concluderen u en ik, Bakel had dus al in 721 een kerk!

En de Bakelse kerk, daarover gaat het in dit verhaal. In de allereerste aanhef van de kerkgeschiedenis aangaande Bakel mag de naam van Willibrord – u kent hem wellicht als Sint Willibrordus – niet ontbreken. Uit de oorkonde van 721 blijkt dat Willibrord op dat moment het hoofd van de Bakelse kerk was. Of deze goedheiligman ook daadwerkelijk een aantal keren in Bakel is geweest, weten we niet. Wel weten we dat hij rond 658 in Engeland is geboren, in deze streken de rol van missionaris op zich nam en ook de stichter is van de abdij in Echternach (in het huidige Luxemburg), waar hij in 739 is gestorven.

Sint Williborduskerk vanuit de Muggenheuvel in eerste helft van de 20e eeuw

Eeuwenlang behoorde de wijde omtrek tot de parochie Bakel. ‘Die’ van Vlierden, Gemert, Deurne en Brouwhuis dienden allemaal hun kerkelijke plichten aan te vangen met een fikse wandeling naar de kerk in Bakel. Wáár de oorspronkelijke kerk precies in het dorp stond, is lang niet zeker. Sommige mensen denken dat de huidige kerk zich nog immer op de plaats van de oude, 8ste-eeuwse kerk bevindt. Maar er is ook een opvatting waarbij de oorsprong van het dorp – en dus de plaats van de kerk – meer in westelijke richting ligt. Archeologisch onderzoek helpt ons nog niet echt verder, maar zal in de toekomst vast wel meer licht doen schijnen over de precieze situering van Bakel vóór het jaar 1000.

De huidige St. Willibrorduskerk, wel of niet op de voorganger gebouwd (er zijn onder de kerkvloer wel degelijk fundamenten van een ander, kleiner gebouw gevonden), dateert van 1421. De robuuste, imposante toren is van 1500. Denk niet dat sindsdien alles onveranderd is gebleven. De kerk en de toren zijn verscheidene malen flink door brand aangetast of zelfs verwoest. Zowel in 1513, 1586, 1599 als in 1708 kraaide de rode haan en moest er vervolgens weer stevig worden gemetseld…

De oorspronkelijke zeven kapelletjes waarin de altaren stonden, zijn zo al voor 1700 verdwenen. Na de brand van 1708 werd het dak van het middenschip, dat uit drie trappen bestond, gelijk gemaakt. In 1910 werd de kerk vergroot en verhoogd. Voor de nonnen van het Bakels klooster kwam aan de zuidkant van de kerk een gebedsruimte, aan de oostzijde kwam de sacristie en ook het priesterkoor werd ruimhartig groter gemaakt. De mannelijke gelovigen bleven voorlopig nog rechts, de vrouwen links van het gangpad de kerkbanken bevolken.

Buiten zie je dat de toren en de kerk niet echt en helemaal aan elkaar passen. Bij de hoofdingang staan al sinds 1890 de beeltenissen van H. Lambertus en de H. Willibrordus (goed?)keurend naar de bezoekers te kijken. Bij die typische overgang van de toren naar het middenschip zijn aan beide zijden de dichtgemetselde oorspronkelijke ingangen waar te nemen. Aan de achterkant, dat is de zuidzijde, ziet u de oude rechtplaats, gemarkeerd met een hekwerkje, ooit de plek waar de Bakelse schepenen rechtspraken. De unicialen (schrift uit de antieke tijd, bestaande uit hoofdletters) van de schepenen zijn ingemetseld en enkele meters daarboven zijn de hoofdjes van een engel en een duivel te zien – in wier tegenstelling de strijd tussen goed en kwaad, toch ook aan de orde in de gemiddelde rechtszaak, wellicht wordt gesymboliseerd .

Och, over die schepenen en alles wat zij als bestuurders, rechters en notarissen in het dorp tegenkwamen, moet u maar eens wat meer informatie komen halen op de Bakelse heemkamer of het gemeentearchief in Gemert. Eerst en vooral staan de kerk en de majestueuze toren in het brandpunt van uw en onze belangstelling!

Bekijk de online routekaart.